Izgradnja aerodroma u Trebinju, šest hidroelektrana na Drini i Trebišnjici te vađenje sirove nafte najavljivani su kao investicije od strateškog značaja, ali se nije odmaklo dalje od izrade tehničke dokumentacije i manjih građevinskih radova.
Realizacija je dosezala do: dodjele koncesija i preprodaje udjela u njima, osnivanja i povećanja kapitala u koncesionim preduzećima, ulaganja u tehničku dokumentaciju i kreditnih zaduženja -samo za izgradnju jedne od šest planiranih hidroelektrana vlast u Republici Srpskoj (RS) zadužila se za 370 miliona marka.
Ni pokušaj spašavanja putem privatizacije zvorničke Fabrike glinice „Birač“, najvećeg proizvodno-izvoznog preduzeća u Jugoslaviji, nije urodio plodom. Vlast je uložila skoro triput više od stranih vlasnika i to putem kredita Investiciono-razvojne banke RS-a (IRBRS) koji nikada nisu vraćeni.
Fabrika i povezane firme preko kojih su litvanski investitori godinama izvlačili novac iz Republike Srpske otišle su u stečaj koji je nakon 12 godina okončala fočanska firma „Pavgord“, otkupivši većinu potraživanja od litvanske grupacije. Vlasnik Gordan Pavlović je tim otkupom postao i vlasnik bivšeg zvorničkog giganta.
„Obrazac je isti: dogovor iza zatvorenih vrata, u četiri oka, skrivanje od javnosti ugovora i obaveza investitora, izvlačenje novca, ignorisanje, najblaže rečeno, predstavnika vlasti, institucija i kontrolnih organa”, komentariše urednik portala „Capital“ Siniša Vukelić glasno najavljivane nerealizovane investicije u Republici Srpskoj.
Zarobljena država
Privatizacije krajem devedesetih godina trebale su privrednim gigantima biti spas od propasti koji Fabrika glinice „Birač“ u Zvorniku nije dočekala.
Litvanska grupacija “Ukio Banko Investicine Grupe” u vlasništvu rusko-litvanskog biznismena Vladimira Romanova pojavila se u Bosni i Hercegovini 1998. godine kao konsultant Vlade Republike Srpske u postupku pripreme privatizacije „Birača“. Sa te pozicije je brzo napredovala do njenog kupca na međunarodnom tenderu, raspisanom krajem 2000. godine.
Stručna javnost je bezuspješno upozoravala na malverzacije i tražila poništavanje tendera koji je završen prodajom za šest umjesto prvobitno oglašenih deset miliona maraka.
Neposredno prije početka proizvodnje glinice „Ukio“ grupacija 2002. godine osniva firmu „Balkal“ u Banjoj Luci koja kasnije sklapa ugovor o poslovnoj saradnji sa „Biračem“ i preuzima nabavku sirovina potrebnih za proizvodnju i kompletan izvoz, ostavivši Fabrici glinice da se bavi uslužnom proizvodnjom.
„Imala je kancelariju, jednu sekretaricu i telefon, a bila je istovremeno najveći izvoznik iz Bosne i Hercegovine sa jednim zaposlenim! Bila je čak veći izvoznik nego ‘Elektroprivreda BiH’, ‘Aluminij Mostar’ itd“, kaže urednik poslovnog portala „Capital“ Siniša Vukelić, podsjećajući da je sav posao išao preko ove firme, „ali nije čak ni ta firma „Balkal“ ostvarivala enormnu dobit kako ne bi morala ovdje plaćati porez, već je postojala neka treća kompanija u inostranstvu na offshore ostrvima koja je akumulirala sav taj cijeli profit“.
Transparency International BiH (TIBiH) je 2018. godine u studiji „Efekat zarobljene države u ekstraktivnoj industriji na osnovu analize slučaja ‘Birač’“ opisao kako je manipulacijom transfernih cijena, zloupotrebom dobijenih kredita i kontrolom nad pravosuđem izvučen novac i napravljena ekonomska šteta od oko 3,4 milijarde maraka.
“Ovaj slučaj pokazuje (…) da imate jedan savršen primjer zarobljene države gdje sve institucije rade u interesu pojedinca, u interesu jedne male grupe ljudi koja se tu enormno obogatila, a da, zapravo, za štetu koju je društvo u cjelini pretrpjelo neće niko odgovarati”, kaže Srđan Traljić iz TIBiH.
„Balkal“ je brzo po osnivanju prodat firmi sa Britanskih Djevičanskih Ostrva, što je omogućilo da se u potencijalnim budućim istragama o poslovanju ovog preduzeća teško može otkriti stvarni vlasnik.
„Ukio“ grupacija je tokom 2003. i 2004. godine preko „Birača“ osnovala i: „Aluminu“, „Mehaniku“, „Birač Energo“ i „Energoliniju“ te preorijentisala poslovanje giganta na upravljanje i finansiranje ovih zavisnih društava, piše u studiji TIBiH.
IRBRS je 2014. godine odobrio „Alumini“ dva kredita od ukupno 8,5 miliona KM. „Energoliniji“ su, također, odobrena dva kredita – 5 miliona i 19,4 miliona KM. Zbog ovog kredita pokrenut je postupak protiv bivšeg premijera RS-a Aleksandra Džombića.
Traljić kaže da je to „postupak (…) koji je nedavno završen oslobađajućom presudom, ali je nju ukinuo Vrhovni sud RS-a, s obzirom da je imao značajnu ulogu u odobravanju kredita preko Investiciono-razvojne banke „Energoliniji“ koji se nisu vraćali i gdje je nastala značajna šteta. I to obrazloženje Suda, dakle, da je to donio kolektivni organ i da premijer ne može biti odgovoran je zaista apsurdno i Vrhovni sud je ukinuo tu presudu“.
Vukelić, koji je dugo istraživao i pisao o poslovanju “Ukio” grupacije, kaže da je to bila “komplikovana međunarodna grupa za malverzacije” koju su činile desetine finansijskih stručnjaka.
“Ja sam čak bio u Litvaniji u njihovom sjedištu, tamo gdje je bila ta „Ukio” grupa. Imaju divnu košarkašku dvoranu koju je Fabrika glinice „Birač“ zapravo napravila. (…) Milorad Dodik i Željka Cvijanović su bili gosti. Službenim njihovim avionom su putovali na utakmice u Litvaniju”, kaže Vukelić za Centar za istraživačko novinarstvo (CIN).
CIN je izradio mapu 20 stranih investicija koje nisu realizovane ili se njihova realizacija godinama prolongirala.
Iako su najavljivani kao kapitalni projekti, ukupne vrijednosti najmanje 10,6 milijardi maraka, njihova realizacija je kasnila duže od decenije, a ni danas nisu završeni.
Prema prikupljenim podacima, Vlada Republike Srpske je čak i otkupila pojedine koncesije, plativši ih višemilionskim iznosima javnog novca. Osim toga, Vlada je izgubila dva arbitražna spora zbog jednostranog raskida ugovora ili neispunjavanja ugovornih obaveza, što je građane koštalo oko 125 miliona maraka.
Koncesijom do energetske stabilnosti
Vlast u Republici Srpskoj je od 2010. godine najavljivala energetsku samostalnost i stabilnost izgradnjom hidroenergetskih projekata „Gornja Drina“i „Gornji Horizonti“ te vađenjem sirove nafte i gasa na Motajici, Majevici i u Istočnoj Hercegovini. Svi najavljeni rokovi su probijeni, a projekti nisu završeni.
Projektom „Gornji Horizonti“ planirana je izgradnja hidroelektrana: „Dabar“, „Nevesinje“ i „Bileća“. Najavljena vrijednost samo za „Dabar“ iznosi 661 milion maraka, a rok za izgradnju i puštanje u rad ove hidroelektrane bio je 2020. godine. Vlast je godinu kasnije podigla kredit za izgradnju, zaduživši se kod kineske državne banke CEXIM 370 miliona maraka, sa rokom otplate 20 godina.
Prema tvrdnjama ekoloških aktivista i domaćih medija, isplata kredita je trenutno obustavljena.
Koncesija na 50 godina je data Zavisnom preduzeću „Hidroelektrane na Trebišnjici“ i Mješovitom preduzeću „Elektroprivreda Republike Srpske“. Da bi realizovali projekat, koncesionari su 2011. osnovali preduzeće „Hidroelektrana Dabar“.
Kasnije je kapital preduzeća povećan sa jednog na 31 milion maraka, a „Elektroprivreda RS-a“ je svoj udio od 30%, vrijedan 9,3 miliona KM, ustupila preduzeću „Hidroelektrane na Trebišnjici“.
Za ovaj projekat je kroz Fatničko polje izgrađen kanal dug oko 12 kilometra sa pratećim objektima. Ekolozi upozoravaju da bi izgradnja hidroelektrana imala katastrofalne posljedice po životnu sredinu, posebno zato što institucije daju dozvole na osnovu podataka o procjeni utjecaja na životnu sredinu starijih od 40 godina, jer je riječ o projektu iz Jugoslavije.
„’Gornji Horizonti’ su trenutno, po svim našim saznanjima, najlošiji hidroenergetski projekat u Evropi. (…) Prvenstveno će uticati na područje kraških polja: Gatačko, Nevesinjsko, Dabarsko i Fatničko polje zato što će skupiti svu vodu sa tih površina, kanalisati je u kanale i tunele“, kaže Vladimir Topić iz Centra za životnu sredinu.
Osnovni sud u Banjoj Luci je po tužbi „Aarhus“ centra u augustu 2024. godine poništio jedno od odobrenja za gradnju ove hidroelektrane koju je izdalo Ministarstvo prostornog uređenja i građenja Republike Srpske.
“I šta je uradilo Ministarstvo? Ono je ponovilo postupak na način da je samo promijenilo protokol i datum (…) i rekli sad je sve okej i hajmo, znači, nastaviti gradnju”, kaže za CIN Emina Veljović, izvršna direktorica „Aarhus” centra, koji je zbog toga ponovo uložio tužbu na koju se čeka odgovor.
„Gornja Drina“ je najavljena kao investicija od 861,5 miliona KM koja će izgraditi hidroelektrane „Buk Bijela“, „Foča“ i „Paunci“.
Koncesioni ugovor za „Buk Bijelu“ je potpisan 2016. godine, a rok za izgradnju bio je 2023. Koncesija za HE „Foča“ i „Paunci“ potpisana je 2019, sa rokom za izgradnju 2025. godine. U ovaj posao 2020. godine uključila se i Srbija. Njeno Javno preduzeće “Elektroprivreda Srbije” sa udjelom od 51% postalo je većinski vlasnik koncesionog preduzeća HES „Gornja Drina”, uloživši u osnivački kapital 39,6 miliona maraka. U augustu 2026. kapital preduzeća je bio 82,6 miliona KM, a na terenu su izvedeni samo pripremni radovi.
Predstavnici vlasti u Republici Srpskoj tokom 2010. optimistično su najavljivali i veliki energetski projekat vezan za eksploataciju nafte i gasa.
Te godine su „Naftna industrija Srbije“ sa većinskim vlasništvom od 60% i ruska kompanija „Njeftegazinkor“ osnovale preduzeće „Jadran-Naftagas“ koje je sljedeće godine dobilo koncesiju na 28 godina za istraživanje i korištenje sirove nafte i gasa na Majevici, Motajici i u Istočnoj Hercegovini. Najavljena je investicija vrijedna 345 miliona maraka i već naredne 2012. godine u geološka istraživanja uloženo je 19,5 miliona maraka. Međutim, prema zvaničnim podacima, otkrivene količine nafte nisu isplative za komercijalnu proizvodnju.
Aerodrom u Trebinju je dugo najavljivan kao projekt razvoja infrastrukture Republike Srpske i turističkog potencijala Hercegovine. O izgradnji se priča još od 2008. godine kada je osnovano Javno preduzeće „Aerodrom Trebinje“, kapitalom od 50.000 KM.
Za „redovne aktivnosti i normalno funkcionisanje aerodroma“ preduzeću je do 2013. godine iz budžeta dato oko milion maraka, a potom je pripojeno JP „Aerodromi Republike Srpske“ da bi se sve do 2020. godine rjeđe spominjalo. Tada Vlada Srbije, uz dozvolu vlasti u Republici Srpskoj i preko firme „Aerodromi Srbije“, osniva Društvo sa ograničenom odgvornošću „Aerodrom Trebinje“, mijenja lokaciju izgradnje, planira izgradnju piste duge 3,5 kilometra i počinje prikupljati dokumentaciju za izgradnju.
Osnivački kapital je do 2025. godine porastao na 4.610.476 KM, najavljena vrijednost izgradnje aerodroma je oko 390 miliona maraka, ali se na prostranoj livadi 15-ak kilometara od Trebinja još ne naziru nikakvi radovi.
